সন্তানে অৱহেলা কৰিলে দান কৰা সম্পত্তি ঘূৰাই ল’ব পাৰেনেকি? ২৩ নং ধাৰাৰ নিয়ম কি ?

• AL Corner Editorial

সন্তানে অৱহেলা কৰিলে দান কৰা সম্পত্তি ঘূৰাই ল’ব পাৰেনে?

বহু ক্ষেত্ৰত পিতৃ-মাতৃয়ে জীৱিত অৱস্থাত নিজৰ সম্পত্তি সন্তান, আত্মীয় বা আন কোনো ব্যক্তিক দান বা অন্য ধৰণে হস্তান্তৰ কৰে। কিন্তু সম্পত্তি হস্তান্তৰৰ পিছত যদি তেওঁলোকৰ চোৱা-চিতা, মৌলিক সুবিধা আৰু শাৰীৰিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা নহয়, তেন্তে এনে হস্তান্তৰ বাতিল কৰাৰ আইনী ব্যৱস্থা আছে।

জ্যেষ্ঠ নাগৰিকৰ ভৰণ-পোষণ আৰু কল্যাণ আইন, ২০০৭-ৰ ২৩ নং ধাৰাত এনে পৰিস্থিতিৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা আছে। অৱশ্যে, কেৱল সন্তান বা আন কোনো ব্যক্তিয়ে যত্ন নোলোৱাৰ অভিযোগ থাকিলেই সম্পত্তি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ঘূৰি নাহে। ধাৰা ২৩(১)-ৰ নিৰ্দিষ্ট চৰ্তসমূহ পূৰণ হোৱা বিষয়টো বিবেচনা কৰিব লাগে।

২৩ নং ধাৰাত সম্পত্তি হস্তান্তৰ বাতিলৰ নিয়ম

আইনৰ ২৩(১) নং ধাৰা অনুসৰি, যদি কোনো জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ সম্পত্তি এই নিৰ্দিষ্ট চৰ্তত দান বা হস্তান্তৰ কৰে যে গ্ৰহীতাই তেওঁৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা আৰু শাৰীৰিক সুবিধাসমূহ পূৰণ কৰিব, আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত গ্ৰহীতাই তেনে কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে বা ব্যৰ্থ হয়, তেন্তে উক্ত হস্তান্তৰ বাতিলযোগ্য বুলি ঘোষণা কৰিব পৰা যায়।

অৱশ্যে, কেৱল সম্পত্তি হস্তান্তৰ কৰা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত যত্ন নোলোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিলেই সম্পত্তি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ঘূৰি নাহে। ইয়াৰ বাবে জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিগৰাকীয়ে ধাৰা ২৩(১)-ৰ নিৰ্দিষ্ট চৰ্তসমূহ উলংঘা হোৱাৰ বিষয়টো ভৰণ-পোষণ ন্যায়াধিকৰণৰ (Maintenance Tribunal) সন্মুখত যুক্তিসংগত প্ৰমাণসহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব।

ভৰণ-পোষণৰ চৰ্ত থকাটো কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

এই ধাৰাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটো হৈছে—সম্পত্তি হস্তান্তৰৰ সময়ত জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিগৰাকীৰ মৌলিক সুবিধা আৰু শাৰীৰিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ চৰ্তটো হস্তান্তৰৰ সৈতে জড়িত থকাটো প্ৰয়োজনীয়।

উচ্চতম ন্যায়ালয়ে Sudesh Chhikara v. Ramti Devi গোচৰত স্পষ্ট কৰিছে যে এনে চৰ্তৰ অধীনত হস্তান্তৰ কৰাটো ধাৰা ২৩(১) প্ৰয়োগৰ অত্যাৱশ্যকীয় চৰ্ত। এনে চৰ্ত আছিল বুলি ন্যায়াধিকৰণৰ সন্মুখত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব।

অৰ্থাৎ, কেৱল সন্তান বা আত্মীয় হোৱাৰ বাবেই সম্পত্তি দান কৰিলে তাত স্বাভাৱিকভাৱে চোৱা-চিতা কৰাৰ চৰ্ত সোমাই নাথাকে।

কেৱল সন্তান আৰু দানপত্ৰৰ ক্ষেত্ৰতে এই নিয়ম সীমাবদ্ধ নেকি?

আইনখনত সম্পত্তি গ্ৰহণ কৰা ব্যক্তিৰ (transferee) কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। সেয়েহে, এই ব্যৱস্থা কেৱল সন্তানৰ ক্ষেত্ৰতেই সীমাবদ্ধ নহয়। জ্যেষ্ঠ নাগৰিকে কোনো আত্মীয়, পৰিচিত বা আন ব্যক্তিক এনে চৰ্তত সম্পত্তি হস্তান্তৰ কৰিলেও, ধাৰা ২৩(১)-ৰ অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত পূৰণ হ’লে এই বিধান প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে।

লগতে, আইনত “দান বা অন্য ধৰণে” সম্পত্তি হস্তান্তৰৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। সেয়েহে, ধাৰা ২৩(১) কেৱল দানপত্ৰৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ নহয়।

হস্তান্তৰ বাতিল কৰাৰ ক্ষমতা কাৰ হাতত থাকে?

আইনৰ প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ পূৰণ হ’লে, হস্তান্তৰটো প্ৰতাৰণা, জোৰ-জবৰদস্তি বা অনুচিত প্ৰভাৱৰ অধীনত কৰা বুলি গণ্য কৰি, জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিগৰাকীৰ আবেদনৰ ভিত্তিত ভৰণ-পোষণ ন্যায়াধিকৰণে (Tribunal) সেই হস্তান্তৰ বাতিল ঘোষণা কৰিব পাৰে।

অৰ্থাৎ, সম্পত্তি হস্তান্তৰ বাতিল কৰাটো স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে নহয়; ধাৰা ২৩(১)-ৰ প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ পূৰণ হোৱা বিষয়টো ন্যায়াধিকৰণৰ (Tribunal) সন্মুখত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে।

উত্তৰাধিকাৰ আইন আৰু এই ব্যৱস্থাৰ মাজত পাৰ্থক্য

পৈতৃক সম্পত্তিৰ উত্তৰাধিকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু ধাৰা ২৩(১)-ৰ অধীনত সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা—এই দুটা সম্পূৰ্ণ পৃথক আইনী বিষয়। সম্পত্তিটো পৈতৃক নেকি বা কোনে কিমান অংশ পাব, সেইসমূহ বিষয় উত্তৰাধিকাৰ আইনৰ অধীনত পৰে।

কিন্তু এই ধাৰাৰ মূল বিষয় হৈছে জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিয়ে জীৱিত অৱস্থাত কৰা সম্পত্তি হস্তান্তৰ আৰু তাৰ লগত জড়িত ভৰণ-পোষণৰ চৰ্ত পূৰণ নকৰাৰ ক্ষেত্ৰত উপলব্ধ আইনী প্ৰতিকাৰ।

মূল কথা

জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিয়ে কোনো ব্যক্তিক দান বা অন্য ধৰণে সম্পত্তি হস্তান্তৰ কৰাৰ সময়ত ভৰণ-পোষণ আৰু মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ চৰ্ত থাকিলে, আৰু সেই চৰ্ত পালন কৰা নহ’লে, ধাৰা ২৩(১)-ৰ অধীনত হস্তান্তৰ বাতিল ঘোষণাৰ ব্যৱস্থা প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে।

অৱশ্যে, সম্পত্তি হস্তান্তৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বাতিল নহয়। ধাৰা ২৩(১)-ৰ প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ পূৰণ হোৱা বিষয়টো ভৰণ-পোষণ ন্যায়াধিকৰণে বিবেচনা কৰিব পাৰে।


📚 আইনী ভিত্তি:

  • Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act, 2007 — Section 23

  • Sudesh Chhikara v. Ramti Devi
    ,
    Civil Appeal No. 174 of 2021, decided on 6 December 2022.

⚠️ বিধিবদ্ধ সতৰ্কীকৰণ:
এই লেখাটো কেৱল সাধাৰণ সজাগতা আৰু শিক্ষামূলক উদ্দেশ্যত প্ৰকাশ কৰা হৈছে। ইয়াক কোনো নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ আইনী পৰামৰ্শ হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়। ব্যক্তিগত বিষয়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আইন আৰু তথ্য-পাতিৰ ভিত্তিত যোগ্য অধিবক্তাৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰা উচিত।