যৌথ পট্টাৰ মাটি এজনে অকলে চাৰিসীমা বান্ধি দখল কৰিলেই বাকী অংশীদাৰসকলৰ অধিকাৰ শেষ হৈ যায় নেকি?
• AL Corner Editorial
যৌথ পট্টাৰ মাটি এজনে অকলে চাৰিসীমা বান্ধি দখল কৰিলেই বাকী অংশীদাৰসকলৰ অধিকাৰ শেষ হৈ যায় নেকি?
একেখন পট্টাত কেইবাজনো অংশীদাৰৰ নাম আছে। কিন্তু মাটিডোখৰৰ আনুষ্ঠানিক ভাগ-বাটোৱাৰা হোৱা নাই। তেনে অৱস্থাত এজন অংশীদাৰে মাটিডোখৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশত চাৰিসীমা বান্ধি ঘৰ সাজিলে বা দখল কৰি থাকিলে—সেই অংশটো কেৱল তেওঁৰ হৈ যায় নেকি?
সাধাৰণতে—নহয়।
কেৱল দখল বা চাৰিসীমা বান্ধি লোৱাটোৱেই সাধাৰণতে যৌথ মাটিৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট অংশৰ একক মালিকীস্বত্ব নিৰ্ধাৰণ নকৰে।
অৱশ্যে, অংশীদাৰসকলৰ মাজত আগতেই কোনো বৈধ ভাগ-বাটোৱাৰা, পাৰস্পৰিক সন্মতি বা ব্যৱস্থা থাকিলে পৰিস্থিতি বেলেগ হ’ব পাৰে।
সেয়ে এই বিষয়ত মূল প্ৰশ্নটো হ’ল—
সেই পৃথক দখলটো কোন ভিত্তিত সৃষ্টি হৈছিল?
চাৰিসীমা, দখল আৰু পৃথক মালিকীস্বত্ব—তিনিওটা একে কথা নহয়
ধৰি লওক, ক, খ আৰু গ এখন যৌথ পট্টাৰ মাটিৰ অংশীদাৰ। মাটিডোখৰৰ আনুষ্ঠানিক ভাগ-বাটোৱাৰা হোৱা নাই।
‘ক’-এ মাটিডোখৰৰ এটা অংশত ঘৰ সাজিলে আৰু সেই অংশৰ চাৰিওফালে boundary বান্ধিলে।
ইয়াৰ পৰা ‘ক’ সেই অংশটো ব্যৱহাৰ বা দখল কৰি আছে বুলি দেখা যাব পাৰে।
কিন্তু কেৱল boundary থকাৰ বাবেই—
“boundary-ৰ ভিতৰৰ অংশটো এতিয়া সম্পূৰ্ণৰূপে ‘ক’-ৰ একক মাটি”
—এনে সিদ্ধান্ত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ল’ব নোৱাৰি।
কাৰণ যৌথ মালিকীস্বত্ব আৰু নিৰ্দিষ্ট অংশৰ পৃথক মালিকীস্বত্ব একে বিষয় নহয়।
মূল কথা
চাৰিসীমা এটা বাস্তৱিক দখলৰ দৃশ্যমান চিহ্ন হ’ব পাৰে; কিন্তু চাৰিসীমাই নিজে ভাগ-বাটোৱাৰা সৃষ্টি নকৰে।
যদি এজন অংশীদাৰেই এটা অংশ দখল কৰি থাকে?
যৌথ সম্পত্তিত এজন সহ-মালিকে কোনো এটা অংশত পৃথকভাৱে দখল কৰি থাকিলেই আন সহ-মালিকসকলৰ অধিকাৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে শেষ হোৱা বুলি ধৰা নহয়।
আদালতৰ নীতি
সহ-মালিকৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল এজন সহ-মালিকৰ দীঘলীয়া বা পৃথক দখলেই আনজনৰ অধিকাৰ শেষ হোৱা বুলি ধৰা নহয়। আন সহ-মালিকক অধিকাৰৰ পৰা বাদ দিয়াৰ ouster প্ৰমাণৰ প্ৰশ্নত hostile title-ৰ স্পষ্ট দাবী, একচেটিয়া দখল আৰু সেই দাবীৰ বিষয়ে আন সহ-মালিকৰ জ্ঞান আদি বিষয় গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব পাৰে।
ধৰি লওক—ক, খ আৰু গ এখন মাটিডোখৰৰ তিনিজন অংশীদাৰ।
- আনুষ্ঠানিক ভাগ-বাটোৱাৰা হোৱা নাই।
- ‘ক’-এ পশ্চিমফালৰ এটা অংশত ঘৰ সাজি ১০ বছৰ ধৰি থাকিছে।
- এতিয়া ‘ক’-এ সেই অংশৰ চাৰিওফালে boundary বান্ধিলে।
‘ক’-ৰ সেই অংশত দখল আছে—এইটো এটা তথ্য।
কিন্তু “পশ্চিমফালৰ সেই অংশটো এতিয়া কেৱল ‘ক’-ৰ” বুলি সিদ্ধান্ত ল’বলৈ কেৱল এই তথ্যই যথেষ্ট নহয়।
চাবলগীয়া বিষয় হ’ব পাৰে—
- আগতে কোনো ভাগ-বাটোৱাৰা হৈছিল নে?
- অংশীদাৰসকলৰ মাজত কোনো পাৰস্পৰিক সন্মতি বা ব্যৱস্থা আছিল নে?
- পৃথক দখলটো কোন ভিত্তিত হৈছিল?
- আন অংশীদাৰসকলৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰা হৈছিল নে?
- প্ৰাসংগিক নথি-পত্ৰত কি তথ্য আছে?
অৰ্থাৎ boundary-টো নিজেই সম্পূৰ্ণ উত্তৰ নহয়।
“১২ বছৰ দখল কৰিলে মালিক হৈ যায়”—এই কথা কিমান সঠিক?
এইটো এটা বহুল প্ৰচলিত ধাৰণা। কিন্তু আইনগত বিষয়টো ইমান সৰল নহয়।
১২ বছৰ দখল = স্বয়ংক্ৰিয় মালিকীস্বত্ব
এনে সৰল সমীকৰণ যৌথ মাটিৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়।
কেৱল কোনো মাটিত ১২ বছৰ দখল কৰি থকাৰ বাবেই স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে মালিকীস্বত্ব লাভ হয় বুলি ক’ব নোৱাৰি।
বিশেষকৈ সহ-মালিকসকলৰ মাজত Adverse Possession বা প্ৰতিকূল দখলৰ দাবী উঠিলে কেৱল দখলৰ সময়সীমাই যথেষ্ট নহয়।
দখলৰ প্ৰকৃতি, আন সহ-মালিকৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰা হৈছিল নে নাই, আৰু সেই বিষয়টো আন সহ-মালিকৰ জ্ঞাত হৈছিল নে নাই—এইবোৰ বিষয় গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব পাৰে।
যদি অংশীদাৰসকলৰ মাজত আগতেই সন্মতি আছিল?
এইটো এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য।
ধৰি লওক, ক, খ আৰু গ-এ আগতেই পাৰস্পৰিকভাৱে ঠিক কৰিছিল যে ‘ক’ পশ্চিমফালৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিব, ‘খ’ মাজৰ অংশ আৰু ‘গ’ পূবফালৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিব।
এনে সন্মত ব্যৱস্থা অনুসৰি পৃথক দখল থাকিব পাৰে।
সেয়ে “এজনৰ পৃথক দখল আছে” বুলি ক’লেই সেই দখলৰ সম্পূৰ্ণ আইনী চৰিত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰি। আগৰ ব্যৱস্থা বা সন্মতিৰ প্ৰকৃত স্বৰূপো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ভাগ-বাটোৱাৰা কৰিব বিচাৰিলে কি ব্যৱস্থা আছে?
অসম চৰকাৰৰ Mission Basundhara-ত “Partition for undisputed cases” নামৰ সেৱা আছে। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, এই সেৱাৰ জৰিয়তে revenue-paying estate-ৰ partition বা ভাগ-বাটোৱাৰাৰ বাবে আবেদন কৰাৰ ব্যৱস্থা আছে।
যদি কোনো অংশীদাৰে সন্মতি নিদিয়ে?
যদি কোনো অংশীদাৰে ভাগ-বাটোৱাৰাত সন্মতি নিদিয়ে আৰু অংশ, স্বত্ব বা দখলক লৈ আপত্তি বা বিবাদ উত্থাপন কৰে, তেন্তে বিষয়টো সাধাৰণ undisputed partition-ৰ ভিতৰত নপৰিবও পাৰে। এনে ক্ষেত্ৰত বিবাদৰ প্ৰকৃতি আৰু সংশ্লিষ্ট অধিকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰযোজ্য আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে বিষয়টো নিৰ্ধাৰণ কৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে।
অৰ্থাৎ, এজন অংশীদাৰে সন্মতি নিদিয়াটোৱেই আন অংশীদাৰৰ অধিকাৰ শেষ কৰি নিদিয়ে। আকৌ, কেৱল partition application কৰিলেই বিবাদিত স্বত্বৰ প্ৰশ্ন নিজে নিজে নিষ্পত্তি হৈ নাযায়।
সহজ কথাত
যৌথ পট্টাৰ মাটিডোখৰৰ কোনো এটা অংশত এজনে boundary বান্ধি দখল কৰি আছে বুলি দেখিলেই সেই অংশটো স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে তেওঁৰ একক মাটি হৈ গ’ল বুলি ক’ব নোৱাৰি।
আকৌ, পৃথক দখল থকা মানেই সেই দখল অবৈধ—এই সিদ্ধান্তও কেৱল সেই তথ্যৰ ভিত্তিত ল’ব নোৱাৰি।
মূল বিষয়টো হ’ল—দখলটো কোন ভিত্তিত হৈছে, অংশীদাৰসকলৰ মাজত কোনো সন্মত ব্যৱস্থা আছে নে নাই, আনুষ্ঠানিক ভাগ-বাটোৱাৰা হৈছে নে নাই, আৰু আন অংশীদাৰসকলৰ অধিকাৰৰ ওপৰত তাৰ কি প্ৰভাৱ পৰিছে।
Disclaimer:
এই লেখাটো কেৱল সাধাৰণ সজাগতাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। কোনো নিৰ্দিষ্ট ঘটনা বা বিবাদৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াক ব্যক্তিগত আইনী পৰামৰ্শ হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়। প্ৰতিটো ঘটনাৰ আইনী অৱস্থা সংশ্লিষ্ট তথ্য, নথি-পত্ৰ আৰু প্ৰযোজ্য আইনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে।